Амгы Тываның шыырак, билдилиг кожуун удуртукчуларының бирээзи болур Монгуш Иван Шываңович сентябрь 3-те аар аарыгдан хенертен мөчээн. Ол 1998 чылдан 2007 чылга чедир Сүт-Хөл кожууннуң чагырга даргазынга ийи хуусаа соңгудуп ажылдаан. Бо хүннерге чедир Кара-Чыраа сумузун удуртуп турган.

     Монгуш Иван Суг-Аксы школазын дооскаш-ла трактористен эгелээш, республиканың совхоз, кожуун чергелиг албан-дужаалдарның билдилиг удуртукчузу чораан. Ол 1948 чылда Кара-Чыраага төрүттүнгеш, школа соонда танк шериглеринге албан эрттирип; хову бригадирлеп; Омкиниң, Новосибирьскиниң совет-партия школаларынга дээди эртемни чедип алгаш, Чөөн-Хемчиктиң “Карл Маркс” совхозунга партком секретары, директору кылдыр ажылдап; “Сүт-Хөл” совхозтуң РАПО даргазынга, директорунга ажылдаан. Бөдүүн совхоз ажылчынындан кожуун удуртукчузу болган ооң күш-ажылчы оруу дээрге, Монгуш Иванның чону, төрээн чери дээш карак кызыл ажылы, бурунгаар үзелдии, күштүг тура-соруунуң херечизи. Рынок үезинде төрээн черниң хөрзүнү чонну азыраар деп мерген бодалды боттандырып, Сүт-Хөл кожуунну тараа тарыыр шөл талазы-биле республикада ийиги черже үндүрүп келген.  Ол удуртулгага чедиишкиннери дээш ТР президентиниң Хүндүлүг бижии-биле (1994) база хөй санныг медальдар-биле, янзы-бүрү яамыларның дипломнары-биле шаңнаткан, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы (2001).

        Сентябрь 4-те Сүт-Хөл кожуун малчыннар Наадымын эрттирген. Көдээ ишчилерниң улуг байырлалынга ТР күш-ажыл болгаш социал политика яамызының сайыды Каң-оол Даваа, ТР көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының сайыдының оралакчызы Сергей Ондар киржип, ТР Чазааның даргазы Шолбан Кара-оолдуң байыр чедириишкинин дамчытканнар. Сүт-Хөл кожуун чагыргазы, Хуралы мурнакчы 40 малчыннар-тиилекчилерни шаңнаан. Мурнакчы араттар ТР Чазааның даргазының Хүндүлүг Бижии-биле база шаңнатканнар. Кожууннуң назы четпээнннерге социал-дуза кадар төвү сайыт Каң-оол Давааның холундан “УАЗ-таблетка” машинаның дүлгүүрүн алганнар. 

     “Эмчи кижи кижини эмнээр, мал эмчизи – кижи төрелгеттени” деп бүгүдеге билдингир мерген сөстер бар. Республикада малдың кадыы кандыгыл? Ол дугайында кыска медээни ТР  мал эмчизиниң хайгааралының Албанының удуртукчузунуң оралакчызы Оруспай Юрий дараазында медээни берген. Бо Албан ветеринар-профилактиктиг чылдың планын 70% чедир кылып күүсеткен. Бруцелезка удур хан алыышкыны төнген. Бай-Тайгадан аңгыда республиканың өске кожууннарында, Кызыл хоорайда мал аарыының талазы-биле байдал чогумчалыг. Бай-Тайганың Бай-Талда мыйыстыг бода мал, а Шуйда инектер биле шээр мал бруцелезтаан бооп турар. Ниитизи-биле 56 баш бода мал, 44 баш шээр мал. Ветеринар-санитарлыг дүрүм езугаар аарыг малды узуткап турар. Эрткен чылын Сүт-Хөлге бруцелез тывылган болгай, мал эмчилериниң шудургу хемчег алган ужурундан ында байдал эки. Кожуунуң мал эмчизиниң албан чериниң удуртукчузун ынчан солаан, бо хүннерде Бай-Тайганың мал эмчизи албанның удуртукчузун база аныяк специалист-биле солаан. 

      2010 чылдың Бүгү Россияда чурттакчы чоннуң чизези Тывада эгелей берген. Бир дугаарында кижи чедери берге черлерден август айда чизе эгелээн. Каа-Хем кожууннуң Сизим сумузу Эржей, Ужеп-Аксы деп ийи арбаннарлыг. Бо тайга-таксылдыг оранда колдуунда староверлер чурттап турарлар. Олар белен-не күрүне ажыл-херээнге киришпес болгаш оларның-биле чугаа кылыры ындыг-ла амыр эвес. Сизим сумузунга чоннуң чизелээшкини август 2-ден 23-ке чедир үргүлчүлээн. 2010 чылдың эгезинде сумунуң чурттакчылары 797 кижи кылдыр санадып турган. Оларның иштинде Эржейде 213 кижи, а Ужеп-Аксында 176 кижи чурттап турган. Амгы чизелээшкинде өскерилге бар, чогун илереди бээр. Каа-Хем кожууннуң арткан 10 сумуларында чурттап турар чоннуң чизелээшкини, бүдүн Россияда-биле дөмей, октябрь 14-тен 25-ке чедер. 

    ТР күрүне сайтызы ТР Конституциязы езугаар ийи дылдыг апарган. Күрүне сайтызы gov.tuva.ru медээлерни орус, тыва дылдарда берип турар. Бир хүнде ортумаа-биле Тыва күрүнениң сайтызын 1500-2000 кижилер номчуп турар. Gov.tuva.ru – нуң номчукчуларының 34,9% Тывада, 15,6% Москва болгаш Москва облазында, 12,5% Красноярск крайда, ооң адаанда Новосибирск хоорай. Янзы-бүрү даштыкы күрүнелерде хөй эвес санныг бистиң номчукчуларывыс база бар. 

   

     Август 31-де  республикада чарлаттынган сиген кезилдезиниң мөөрейи төнген. ТР көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызы сентябрь 1-де күүселде талазы-биле түңнелди үндүрген. Бирги черде Тожунуң көргүзүү бедик – 115%. Дараазында план күүсеткен кожууннар: Таңды 109%, Каа-Хем 105%, Улуг-Хем 105%. Күүселдениң кырында кожууннар: Сүт-Хөл 96%, Кызыл 98%. Республикада ниити көргүзүг 81%. 

     Бо хүн сентябрь 1-де бүгү Россияда “Билиглер хүнү”. Бо чырык, өөрүшкүлүг хүннү таварыштыр ТР Чазааның даргазы Шолбан Кара-оол республиканың өөреникчилеринге, башкыларынга, ада-иелерге чүректиң ханызындан изиг байырны чедирип, чылыг күээшкиннерни кылган. Чазак даргазының сентябрь 1 таварыштыр байыр чедириишкини республиканың 171 школаларынга бижимел хевирлиг четкен. ТР Чазааның даргазының байыр чедириишкининиң сөзүлелин парладывыс.

         “Чүректиң ханызындан силер бүгүдеге сентябрь 1-ниң байырлалы таварыштыр изиг байырны чедирдим! Өөредилге чылының баштайгы хүнүн, Билиглер хүнүн демдеглээри – бистиң чуртувустуң эки чаңчылы болу берген. Бо байырлал кандыг-даа салгалдарны, чаа-ла школа эргини арта баскан чаштардан эгелээш, шупту доозукчуларны хаара тудуп турар. Сентябрь 1 дээрге, эртем чедип аар чаданың сүлдези, узун болгаш белен эвес эртем оруунуң чаа чадалары. Бо хүн  бүгү чуртта шупту школаларның, ортумак өөредилге черлериниң, институттарның, университеттерниң эжиктери ажыттынып, миллион-миллион бодунуң өөреникчилерин хүлээп алган. Билиглер хүнүнүң кол маадырларының бирээзи, амыдыралче бирги базымны кылып турар бирги классчылар бооп турар. Бо хүн оларга болгаш оларның ада-иелеринге кайгамчыктыг байырланчыг, чырык хүнү болзун! Өөредилге чылының баштайгы хүнүнде бистер башкыларывыска өөрүп четтиргенивисти, ынакшылывысты илередип, өңгүр чечектерни тыпсыр ийик бис. Башкының ажыл-ижи Россияның национал байлаа турган болгаш ол хевээр арткан-даа. Эртем-билигниң бедик деңнелиниң таваанда башкының билдилии, чогаадыкчы сүлдези болгаш чаштарга ынакшылы чыдып турар.

     Хүндүлүг өңнүктер! Сентябрь 1 – бистиң ниити байырлалывыс, чүл дизе, амыдыралдың чедиишкиннери билиглерден дорт хамааржыр. Эртем-билиг кижиге дидим чорукту, бүзүрелди болгаш амыдыралдың оруун шилип аарда хосталганы сөңнээр. Өөредилгеге чедиишкиннерни күзедим! Кадыкшылды, аас-кежикти, чаагай чорукту база! Өөрүшкү-биле өөрениңер, ажылдаңар! Билиглер хүнү-биле!”

     Тыва Республиканың Чазааның даргазының күрүне албанының болгаш кадр талазы-биле политиказының  Эргелели 2010 чылдың июль айда Өвүр кожууннуң Хандагайтыга кадрлар курлавырының школазын ажыткан. Ооң ужур-утказы, административтиг девискээрде келир үениң удуртукчуларын, муниципалдыг албан-хаакчыттарны эрге-хоойлу талазы-биле өөредири бооп турар. Өөредилгени улуг дуржулгалыг, күрүне албанынга хөй чылдарда ажылдап чораан удуртукчулар, юристер эртирерлер. Бо дугайында допчу медээни ТР чазааның даргазының күрүне болгаш кадр талазы-биле политиканың Эргелелиниң даргазының оралакчызы Маргарита Иргит дыңнаткан. Күрүне ажылынга эргежок чугула шак мындыг школалар республиканың шупту кожууннарынга ажыдар деп көрдүнген. Октябрьда зона семинары Таңдының Бай-Хаакка, Улуг-Хемниң Шагаан-Арыгга болур. Ноябрь айда Ак-Довурак, Чадаана хоорайларга, а декабрьда Каа-Хемниң Сарыг-Сеп-биле Кызыл хоорайга кадр школалары семинар соонда ажыттынар.