Закрыть
Логин:
Пароль:
Забыли свой пароль?

Войти    

Кызылга Тываның Баштыңы Чазактың отчеду дээш «беш» демдекти алган

Кызылга Тываның Баштыңы Чазактың отчеду дээш «беш» демдекти алган 15.04.2016
 Улусчу чогаадылга бажыңынга Тываның Баштыңы Кызыл хоорайның чурттакчылары, хоочуннар, аныяктар, спортчу болгаш өске-даа хөй-ниити организациялары-биле ужуражып, Тываның Чазааның ажыл-чорудулгазының 2015 чылда түңнелдерин база 2016 чылда мурнады боттандырар ажылдарның дугайында чугаалашкан. 
  Ол ужуражылгада адырлар аайы-биле яамылар болгаш ведомстволар удуртукчуларының командазын баштаан Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол республика эрге-чагыргазының кылып чоруткан ажылдарының дугайында отчетту берген. 
 Эрткен чылда регион эрге-чагыргазының хөй талалыг ажыл-чорудулгазының дугайында «Түңнелдер-2015» деп видеоматериалга республиканың кол чедиишкиннерин көргүскен. Тываның Баштыңы Чазак отчеду-биле таныштырылга - ниитилел биле эрге-чагырганың аразында чугаалажылганың чаңгылчаан хевири дээрзин демдеглеп, эки түңнелдерни чедип алырынга кады ажылдажылга дээш республиканың шупту чурттакчыларынга өөрүп четтиргенин илереткен: 
 «Чыл санының отчеду – анаа-ла илеткел эвес-тир. Маңаа боттарывыстың ажыл-чорудулгавысты деңзигүүрлеп, шиитпирлеривисти чоннуң бодалы, үзели-биле дүүштүрүп, чагыгларны ап, эрткен отчетту берип тура хамаатыларның чагыгларынга хамаарыштыр чүнү кылганывысты түңнеп турар бис. Ооң-биле чергелештир шүгүмчүлелди база хүлээп алыр апаар. Чүге дизе дөстүг шүгүмчүлел четпес ажылдарны эдеринге чугула быра ол».
 2015 чылда кол болуушкун - Россия Федерациязының Чазааның «2030 чылга чедир Тыва Республиканың социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң дугайыда» айтыышкынынга аты салганы дээрзин, республика баштыңы сагындырган. Ол айтыышкын дээш 6 чыл туржуп келген. РФ-тиң Федерация Чөвүлелинге, Россияның Чазааның хуралдарынга сөс алганы, федералдыг сайыттар-биле чаңгыс эвес удаа ужурашканы, чогуур түңнелди берген: «Ону боттандыргаш, Тываның хөгжүлдезинге, экономикага өскерлиишкиннерни алыр бис, ында миллиард түңнүг инвестициялар көрдүнген: ол дээрге демир-орук, чырык, орук ажыл-агыйлары, делегей чергелиг секторлуг амгы үениң аэропорту, социал объектилер – терапия корпузу, Чадаанага кожууннар аразының эмнелгези, Каа-Хем суурга спорт-культура комплекизи-дир. 
 Айтыышкынның утказы – келир үеже тепкииш, а ону херек кырында боттандырар дээш, бөгүн шупту чүүлдерни кылыр бис». Айтыышкынның аэропорт комплекизин эде чаартыр дугайында пунктузу боттанып эгелээн: 300 млн. рубльге дериг-херекселдерни саткан, апрельдиң 15-тен эгелеп 1300 метр дурттуг ужудуп-хондурар дилиндектиң тудуу эгелээр болгаш чыл төнчүзүнге чедир ону доозар, төлевилел езугаар чаа перронну тударын Тываның Баштыңы дыңнаткан. Чаартынган аэропорт кандыг-даа дадагалзал чокка, амгы үениң чаа самолеттарын хүлээп алыр. 
 2015 чылда «Бир суур – бир бүдүрүлге» губернатор төлевилелин боттандырарынга 800 млн. рубльди угландырган. Шолбан Кара-оолдуң үнелээни-биле алырга, Тываның Чазаа күрүне деткимчезиниң акша-хөреңгизиниң чарыгдалынга база үлелгезинге контрольду алганындан: чоннуң чыыштарынга сайгарып, эрге-чагыргага чоок эвес база бодунуң херээн эгелээр күзелдиг тодаргай кижиге акшаны четкениниң дугайында чонга ажык-чарлыг дыңнадып эгелээни эки түңнелди берген. Деткимче алган эң-не улуг төлевилелдерниң бирээзинге – Сукпак суурда эът болбаазырадыр комбинат тудуун хамаарыштырар, ол май айда ажыттынар ужурлуг. 
  Губернатор төлевилелиниң күүселдези-биле, республикада ниитизи-биле Кызыл, Каа-Хем, Чаа-Хөл, Таңды, Бии-Хем кожууннарда болбаазырадылганың 8 мини-цехтерин, Чөөн-Хемчик, Чаа-Хөл, Бии-Хем, Таңды, Эрзин кожууннарда сүт хүлээп алыр 6 пунктуларны, Улуг-Хем биле Эрзин кожууннарда алгы эттээр 2 цехти, Бай-Тайга, Мөңгүн-Тайга база Чөөн-Хемчик кожууннарда кидис бүдүрер цехтерни, Чөөн-Хемчик, Бии-Хем, Чеди-Хөл, Кызыл кожууннарда эът болбаазырадыр 5 цехти, Барыын-Хемчик биле Эрзин кожууннарда мал согар 2 цехти, Каа-Хем, Таңдыда далган бүдүрер 3 цехти, Барыын-Хемчик, Сүт-Хөл, Чаа-Хөл, Улуг-Хем, Эрзин, Тере-Хөл база Тожу кожууннарда балык продукциязын болбаазырадыр 8 цехти ажыглалда киирген. Чаа бүдүрүлгелерни ажыдары-биле чергелештир, Тывада көдээ ажыл-агый продукциязының бүдүрүлгезин көвүдедип, күш-ажылдың бүдүрүкчүлүүн бедидер дээш капиталдыг техниканы болгаш технологтуг эде дериишкинни кылырын үе негеп турарын Шолбан Кара-оол демдеглээн. Ол угланыышкын-биле республиканың эрге-чагырга органнары, тус чер чагыргалары ажылдаар ужурлуг.
 Тывада чидиг айтырыгларның бирээзи – кем-херек үүлгедиишкиннери. Республика чамдык көргүзүглер талазы-биле багай черде-даа болза, эки талаже өскерлиишкиннер база бар. 2007 чылга деңнээрге, 2015 чылда аар болгаш онза аар кем-херектер 1,5 катап эвээжээн, өлүрүүшкүннер 2 катап, күштээшкиннер 3 катап, үптекчи халдаашкыннар 2,1 катап кызырылган. Кем-херек үүлгедиишкини кызырылган-даа болза, бүгү фронтуларга ажылды суларатпазынче Шолбан Кара-оол хөй-ниитини кыйгырган. 
  Чурттакчы чоннуң кадыкшыл байдалында эки өскерлиишкиннер демдеглеттинген. Тываның чурттакчылары сөөлгү чылдарда чүрек-дамыр аарыгларындан бо-ла чок болуп турган болза, республикада чүрек-дамыр хирургиязының тускай болгаш бедик технологиялыг эмчи дузазын көргүзүп эгелээнинден, ол көргүзүг 8,4 хуу, эмнелгеге миокард инфарктызындан чок болуру - 4, инсульттан - 2 катап эвээжээн. 
 Республиканың Баштыңы бодунуң илеткелинге Чазактың ажыл-чорудулгазының аңгы-аңгы угланыышкыннарынга тодаргай доктааган: Кызылда база кожууннарда эргижирээн оран-сава программазы-биле бажыңнар тудуу, оруктарны, көвүрүглерни чаартыры база септээри, өөредилге адырында, «Аныяк өг-бүлеге кыштаг», «Чемгерикчи инек малым» губернатор төлевилелдериниң боттаныышкыны, энергетиканың чидиг айтырыгларын шиитпирлээри, чурагайлыг технологияны ажыглалга киирери. Ооң чугаазын хуралдың киржикчилери адыш часкаашкыннары-биле деткээн. 
 Эрткен чылда республика Чазааның кылып чоруткан ажылдарының отчедун сайгарып турда, өөрүп четтириишкиннер база республиканың хөгжүлдезинде шаптараазыннарны тургузуп турар чүүлдерни шиитпирлеп алырынга санал-оналдар база кирген. 
 Тываның күрүне университединиң инженер-техниктиг факультединиң деканы Сылдыс Монгуш сөстү алган. Дээди өөредилге чериниң башкызы үрде манааны тудугну – Колхозная кудумчузунда өөредилге корпузун ажыглалга кииргенинге деткимчени көргүскени дээш Тываның Баштыңынга өөрүп четтиргенин илереткен: «Чырык, чылыг, амгы үениң дериг-херексели-биле чепсеглеттинген аудиторияларда студентилеривистиң өөрениринге, башкыларның ажылдаарынга таарымчалыг бүгү байдалдарны тургусканы дээш өөрүп тур бис. Ындыг болзажок, ам бир, силерниң деткимчеңер чокта шиитпирлеп албазывыс айтырыывыс бар - студентилерге, аняык башкыларга ниитиниң чуртталга бажыңнары, спорт залдарын туттурары-дыр. Тываның күрүне университеди ол объектилер тудуунга акша-хөреңгини камгалаар планныг, ынчангаш ол айтырыгны шиитпирлээринге дузаны кадып, деткиириңерге идегеп турар бис». 
 «Тыва эки турачыларның салгалдары» хөй-ниити организациязының даргазы Алексей Сундуй база сөстү алган. Тыва эки турачыларга ат-алдарның база төөгүнүң сактыышкын хүнүн тургусканы база найысылалдың төп кезээнге Тывадан маадырларга тураскаалды тударын шиитпирлээни дээш, өөрүп четтиргенин илереткен. Республика эрге-чагыргазының 2015 чылда кылган ажылдарынга үнелелди берип тура, М-54 федералдыг оруктуң угланыышкынын өскерткенин онзалап айыткан: «Кызыл-Эрзин аразының М-54 оруунга бо-ла аай-дедир чоруур кижи мен. Кажан найысылалче дедир чанып олура, орукка ындыг-ла хөй машиналарга таварышпас мен. Кызыл-Чадаана-Хандагайты автоорукта байдал сыр дедир – дүне безин, он-он, чүс-чүс машиналар-биле каржып эртер. Ынчангаш Тываның Чазааның ол орукту федералдыг эрге-байдалдыг кылыр дээн шиитпирин деткидим. Тываның Чазаанга айтырыым чок. Ажыл-чорудулгазынга «беш» демдекти салыр-дыр мен». 
 Тыва телевидениениң хоочуну Дыдый Сотпа тыва дылдың хүнүн тургусканы дээш Тываның Баштыңынга өөрүп четтиргенин илереткеш, төрээн дылды суртаалдаар хемчеглерни ам-даа ап, «Тыва» КТРК-ның телеканалынга чаштарга, уругларга болгаш элээдилерге өөредиглиг теле-төлевилелдерни чорударын сүмелээн. 
  Тыва Республиканың Херээженнер эвилелиниң төлээзи Татьяна Ондар республикада өг-бүлениң байдалын экижидеринче угланган: «Өг-бүле бүрүзүнге чаңгыстан эвээш эвес дээди эртемниг уруг», «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг», «Чемгерикчи инек малым» төлевилелдер күүсеттинип турарын чугаалаан. Өг-бүлеже ындыг сагыш човаашкын хөйнү чугаалап турарын Татьяна Ондар демдеглээн: «Кажан күрүне өг-бүлени деткип турар болза, ол дыка эки. Республиканың Херээженнер эвилелиниң мурнундан үш херээжен төлевилелдерни – Улуг-Хемде хлеб быжырар черни, Сүт-Хөлде амыдырал-хандырылга төвүн, Эрзинде национал идик-хеп даараар төптү ажыдарынга деткимчени көргүскени дээш, Тываның Экономика яамызынга өөрүп четтирдивис. Национал суй-белектер белеткээр талазы-биле мээң бодумнуң төлевилелим база деткимчени алган. Ынчангаш мээң демдээм – чүгле «беш» - дээш, социал ужур-дузалыг өске-даа төлевилелдерни ажылдап кылыр база боттандырар элээн каш саналдары ол берген. 
  Оон аңгыда Тываның Баштыңының адынче чидиг айтырыглар хөйү-биле кирген. Шолбан Кара-оол оларның шуптузунга харыыларны берген. 
 Ооң мурнунда ажылдап чораан күрүне албан-хаакчыларының пенсиязынга немелдени чок кылганының дугайында чажыт келген айтырыгга регионнуң удуртукчузу тодаргай харыыны берген: «90 чылдарда, Совет Эвилели буурап дүжүп турда, удуртукчу органнарның байдалы билдинмес турган. Тываның Президентизи Шериг-оол Дизижикович Ооржактың, оларның пенсияларынга бюджеттен дотацияны тургузар дугайында, шиитпири чөптүг турган чадавас. Ол шиитпир-биле, республика Чазаанга чүгле 1 чыл ажылдаан кижи-даа, азы хуралга ажылдап турган, ол үеде 162 депутат, немелде төлевирже кордап болур. Бөгүн чуртта байдал өскерилген, республика саң-хөөнү камнаар ужурлуг, ынчангаш күрүне албанынга 10 азы оон хөй чылдарда ажылдаан база «Тыва республиканың Ордени», «Шылгараңгай күш-ажыл дээш» медальдыг кижилер немелде төлевирлерни алыр кылдыр, чазак шиитпирни хүлээп алган. 
 Бистиң чурттакчы чонувустуң кошкак камгалалдыг кезээнге социал деткимчени көргүзери-биле, хосталган акша-хөреңгини ынаар углаар. Ооң мурнунда бедик албан дужаалды ээлеп чорааннар судтажып турар, аңаа төнчү улуг сек ам-даа салдынмаан. Бистиң үлегеривис-биле Россияның өске регионнары ооң мурнундагы чиновниктерге немелде төлевирден ойталап турар». 
 Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол хөй-ниитиниң төлээлери-биле ужуражылгазын доозуп тура, ниитилелде тайбың, турум болгаш билчилгелиг кады ажылдажылгага, база ол ышкаш Тываның бурунгаар депшилгезинге магадылалды берген республиканың чурттакчы чонунуң күш-ажылы, бир деми база бурунгаар көрүжү дээш өөрүп четтиргенин илереткен.
 Тываның Баштыңы бо дыштаныр хүннерде чазактың Отчеду-биле республиканың барыын кожууннарынче үнүптер.

Возврат к списку